@mhajieva

Giriş

İnsanlar həmişə xarakterləri tiplərə ayırmaqla bir-birini anlamağa çalışıblar. Psixologiya bu gündəlik vərdişi sistemlərə çevirib: onların bəziləri psixiatriya klinikalarından, digərləri isə idarəetmə təlimləri və kouçinqdən yaranıb. Bu məqalədə psixologiya üzrə təhsilim və təcrübəm zamanı tanış olduğum təsnifatlar toplanıb: XX əsrin əvvəllərinin bədən quruluşu nəzəriyyələrindən tutmuş müasir xüsusiyyət modellərinə və komanda rolları çərçivələrinə qədər.

Hər nəzəriyyə eyni qısa formatda təqdim olunur: yaranma tarixi, əsas ideyası, təsvir etdiyi tiplər, həmçinin güclü və zəif tərəfləri və ən yaxşı tətbiq sahələri barədə qısa müzakirə. Bütün mənbələr məqalənin sonundakı ədəbiyyat siyahısında verilib. Bir neçə nəzəriyyə rus, alman və ya ingilis mənbələrinə əsaslanır; onların orijinal adları ədəbiyyat siyahısında saxlanılıb, Azərbaycan dilinə tərcüməsi kvadrat mötərizədə verilib. Bütün bölmələrə aid bir xəbərdarlıq: tipologiya insanın özü deyil, sadəcə xəritəsidir. O, qanunauyğunluqları görməyə kömək edir, lakin heç bir real xarakter tamamilə bir qutuya sığmır.

Klinik xarakterologiya

E. Kreçmerin konstitusional tipologiyası

1921, Almaniya (Tübingen). Müəllif: Ernst Kreçmer.

Alman psixiatrı Ernst Kreçmer Tübingen klinikasında xəstələri müşahidə edərkən bədən quruluşu ilə psixi xəstəliklərə meyil arasında əlaqə aşkar etmişdir: piknik quruluşlu xəstələrdə maniakal-depressiv psixoz, astenik quruluşlularda isə şizofreniya daha çox rast gəlinirdi. Daha sonra o, bu müşahidələri sağlam insanlara da şamil etmiş və iki əsas temperament ayırmışdır: şizotimik və siklotimik. Norma ilə psixoz arasında keçid formaları — şizoidlər və sikloidlər yerləşir. Kreçmer üç əsas bədən tipini və onlara uyğun şəxsiyyət xüsusiyyətlərini, həmçinin dördüncü, qeyri-müntəzəm tipi təsvir etmişdir:

1. Astenik (leptosom): arıq, dar çiyinli; şizotimik — qapalı, abstrakt düşüncəyə meyilli.
2. Piknik: dolu bədənli, kökəlməyə meyilli; siklotimik — ünsiyyətcil, əhvalı dəyişkən.
3. Atletik: inkişaf etmiş əzələli; sakit, təmkinli, şizotimiklərə daha yaxın.
4. Displastik: qeyri-düzgün, qeyri-mütənasib bədən quruluşu.

Kreçmerin əsas xidməti xarakteri psixi pozuntuya keçən bir kontinuum kimi nəzərdən keçirməsidir; bu ideya sonrakı xarakterologiyaya, eləcə də şizoid və sikloid şəxsiyyət anlayışlarına təsir göstərmişdir (Pedrosa Gil və b., 2002). Lakin nəzəriyyənin empirik əsası zəif idi. Təsnifatı tətbiq etməyə yönəlmiş ilk cəhdlər göstərdi ki, insanların əksəriyyəti aydın bədən tiplərinə uyğun gəlmir, bədən quruluşu ilə psixoz arasındakı əlaqə isə zəifdir (Martin, 1927). Tənqidçilər həmçinin qeyd edirdilər ki, Kreçmer yaş amilini nəzərə almamışdı, halbuki insanlar yaşlandıqca adətən kökəlirlər. Bu gün tipologiya əsasən tarixi dəyər daşıyır və temperament nəzəriyyələrinin necə inkişaf etdiyini öyrətmək üçün faydalıdır.

P. B. Qannuşkinin psixopatiyalar təsnifatı

1933, SSRİ (Moskva). Müəllif: Pyotr Borisoviç Qannuşkin.

Rus “sərhəd” psixiatriyasının banisi P. B. Qannuşkin psixopatiyaları insanın bütün psixi simasını müəyyən edən və onun mühitə uyğunlaşmasına mane olan davamlı xarakter anomaliyaları kimi təsvir etmişdir. O, psixopatiyanın meyarlarını (sonradan O. V. Kerbikov tərəfindən dəqiqləşdirilmiş) müəyyən etmişdir: totallıq, nisbi sabitlik və sosial dezadaptasiya. Qannuşkin psixopatiyaları təkcə statikada deyil, dinamikada da öyrənmişdir: yaş böhranları, fazalar, reaksiyalar və inkişaflar. Onun sistematikası A. Y. Liçko, A. P. Yeqides və digər rus xarakteroloqlarının tipologiyalarının əsasını təşkil etmişdir. Əsas qruplar:

1. Sikloidlər
2. Asteniklər
3. Şizoidlər
4. Paranoiklər
5. Epileptoidlər
6. İsterik xarakterlər
7. Qeyri-sabitlər
8. Antisosiallar
9. Konstitusional-səfehlər

Qannuşkinin yanaşmasının güclü tərəfləri zəngin klinik təsvirlər və xarakterin zamanla necə dəyişdiyinə diqqətdir; onun tipləri həm sonrakı rus xarakterologiyasında, həm də müasir təsnifatların şəxsiyyət pozuntularında tanınır (Mendelevich, 2016). Zəif tərəfləri erkən klinik sistemlər üçün səciyyəvidir. Tiplər ölçməyə deyil, hadisələrin müşahidəsinə əsaslanır, bəzi adlar (məsələn, “konstitusional-səfehlər”) köhnəlmiş və damğalayıcıdır, yanaşmanın özü isə normal şəxsiyyəti deyil, pozuntunu təsvir edir. Bu sistematika ən çox klinik təhsildə və sonrakı rus tipologiyalarını anlamaq üçün tarixi açar kimi faydalıdır.

Karl Leonqardın aksentuasiyalı şəxsiyyətlər nəzəriyyəsi

1968, Almaniya Demokratik Respublikası (Berlin). Müəllif: Karl Leonqard.

Alman psixiatrı Karl Leonqard xarakterin aksentuasiyasını normanın son variantı kimi təsvir etmişdir: bu, tam normal xarakterlə psixopatiya arasındakı aralıq zonadır. Aksentuasiya xarakterin ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinin digərləri ilə müqayisədə şişirdilmiş inkişafıdır. Bu, patologiya deyil, lakin əlverişsiz şəraitdə münaqişələrə və əsəb pozuntularına səbəb ola bilər. Leonqard xarakter, temperament və şəxsiyyətin yönümü ilə bağlı aşağıdakı tipləri ayırmışdır:

1. Gipertim: nikbin, enerjili, ünsiyyətcil.
2. Distim: pessimist, qapalı, ciddi.
3. Tsikloid: əhval-ruhiyyəsi tez-tez dəyişən.
4. Təsirlənən (qıcıqlanan): əsəbi, mübahisəyə meyilli.
5. Ləngiyən: şöhrətpərəst, qısqanc, inciyi unutmayan.
6. Pedant: səliqəli, xırdaçı, ciddi.
7. Həyəcanlı: özünə inamsız, qorxaq.
8. Emotiv: həddən artıq həssas, mərhəmətli.
9. Nümayişkar: diqqət və tərif axtaran.
10. Coşğun: hissləri parlaq, tez vurulan.
11. Ekstravert: xarici aləmə yönəlmiş.
12. İntrovert: daxili aləmə yönəlmiş, xəyalpərvər.

Leonqardın əsas töhfəsi kəskin ifadə olunmuş xüsusiyyətlərin xəstəlik olmadığı ideyasıdır; bunun sayəsində onun tipləri psixiatriyadan kənarda da faydalı olmuşdur. Onun işləri əsasında hazırlanmış Leonqard–Şmişek sorğusu bu gün də rusdilli ölkələrdə təhsildə, məsləhətdə və tələbələr üzərində tədqiqatlarda geniş istifadə olunur (Panteleeva, 2024). Psixometrik əsası isə zəifdir: ilkin sorğunun müasir normaları yox idi və son işlərdə o, modifikasiya edilərək yenidən standartlaşdırılmışdır (Pavlova, 2025). Tiplər qismən bir-birini təkrarlayır, nəzəriyyə isə Qərb tədqiqatlarında az tanınır. O, kadr qərarları üçün deyil, daha çox məsləhət, müəllim hazırlığı və özünüdərk üçün faydalıdır.

A. Y. Liçkonun yeniyetmələrdə xarakter aksentuasiyaları tipologiyası

1977, SSRİ (Leninqrad). Müəllif: Andrey Yevgenyeviç Liçko.

Sovet psixiatrı A. Y. Liçko P. B. Qannuşkin və K. Leonqardın işlərinə əsaslanaraq yeniyetmələrdə xarakter aksentuasiyaları və psixopatiyaların təsnifatını yaratmışdır. Aksentuasiyalar normanın ifrat variantlarıdır: bu zaman xarakterin ayrı-ayrı xüsusiyyətləri həddən artıq güclənir. Buradan müəyyən psixotravmalara qarşı seçici həssaslıq, digərlərinə qarşı isə davamlılıq yaranır. Aksentuasiyalar aşkar və gizli ola bilər; onlar xüsusilə yeniyetməlik dövründə qabarıq üzə çıxır. Diaqnostika üçün Liçko Patoxarakteroloji diaqnostik sorğunu (PDS) hazırlamışdır.

1. Gipertim: enerjililik, yüksək əhval-ruhiyyə.
2. Sikloid: yüksəliş və enişin dövri növbələşməsi.
3. Labil: əhvalın kəskin dəyişkənliyi.
4. Astenonevrotik: tez yorulma, əsəbilik.
5. Sensitiv: təsirlənmə, natamamlıq hissi.
6. Psixastenik: həyəcanlı şübhəlilik, qətiyyətsizlik.
7. Şizoid: qapalılıq, münasibətlərdə intuisiya kasadlığı.
8. Epileptoid: disforiya, hökmlülük, pedantlıq.
9. İsteroid: diqqətə ehtiyac.
10. Qeyri-sabit: əyləncəyə meyil, iradəsizlik.
11. Konform: öz mühitinin fikrinə tabelik.

Liçkonun güclü tərəfi yeniyetməlik dövrünə diqqəti və “ən az müqavimət yerləri” kimi praktik ideyasıdır: hər tip müəyyən gərginliklərə qarşı həssasdır və bu, müəllimlərə və həkimlərə böhranları qabaqcadan görməyə kömək edir. PDS böyük yeniyetmə seçmələri üzərində hazırlanıb normalaşdırılmışdır və yaxşı etibarlılıq göstərir (Личко & Иванов, 1976). Lakin bir sıra tiplər üçün validlik məlumatları yoxdur, bəzi şkalalar üzrə klinik qiymətləndirmə ilə uyğunluq zəif olmuşdur, sorğu isə psixopatiya kateqoriyalarını normal xarakterə köçürdüyü üçün tənqid olunur (Большая российская энциклопедия, t.y.). Tipologiya ən çox məktəb psixologiyasında, yeniyetmə psixiatriyasında və ailə məsləhətində effektivdir.

Qərb psixoloji tipologiyaları

K. Q. Yunqun psixoloji tipləri

1921, İsveçrə. Müəllif: Karl Qustav Yunq.

İsveçrə psixiatrı, analitik psixologiyanın banisi K. Q. Yunq belə hesab edirdi ki, insanlar psixi enerjinin (libidonun) istiqamətinə və ən çox güvəndikləri psixi funksiyaya görə fərqlənirlər. İntrovertlər enerjini daxilə — öz fikir və hisslərinə, ekstravertlər isə xaricə — insanlara və əşyalara yönəldirlər. Yunq bu iki ustanovkanı dörd funksiya ilə birləşdirmişdir: iki rasional (təfəkkür və hiss) və iki irrasional, qavrayıcı (duyğu və intuisiya). Nəticədə səkkiz psixoloji tip alınır, məsələn, ekstravert təfəkkür tipi və ya introvert intuitiv tip. Adətən bir funksiya üstünlük təşkil edir, onun əksi isə inkişaf etməmiş və şüursuz qalır. Sonralar bu tipologiya MBTI-nin əsasını təşkil etmişdir.

1. Ustanovkalar: introversiya, ekstraversiya.
2. Rasional funksiyalar: təfəkkür, hiss.
3. İrrasional funksiyalar: duyğu, intuisiya.

Yunqun tipologiyası psixologiyaya davamlı introversiya və ekstraversiya anlayışlarını, həmçinin insanların düşünmə və qərar vermə tərzindəki fərqləri təsvir etmək üçün hörmətli bir dil vermişdir. Onun ən məşhur ölçü vasitəsi olan MBTI üzrə tədqiqatlar göstərir ki, onun şkalaları real xüsusiyyətləri əks etdirir: onlar “Böyük beşlik”in dörd ölçüsünə yaxından uyğun gəlir (McCrae & Costa, 1989). Lakin həmin tədqiqatlar ayrı-ayrı tiplərin mövcudluğunu təsdiqləməmişdir: ballar iki qrupa bölünmür, fasiləsiz paylanır, Yunqun dominant funksiya ideyası da təsdiqini tapmamışdır. Model özünüdərk, kouçinq və komanda ünsiyyəti üçün ən yaxşı işləyir, lakin işə qəbul və digər məsuliyyətli qərarlar üçün yararlı deyil.

Keyrsinin temperament sorğusu (dörd temperament)

1978, ABŞ. Müəllif: Devid Keyrsi (əvvəlcə Merilin Beyts ilə birgə).

Amerika psixoloqu Devid Keyrsi dörd temperament haqqında qədim ideyanı canlandırmış və onu Yunqun tipologiyasına əsaslanan MBTI-nin on altı tipi ilə əlaqələndirmişdir. O, insanları müşahidə olunan davranışın iki ölçüsünə görə qruplaşdırmışdır: necə ünsiyyət qurduqları (konkret və ya abstrakt sözlərlə) və məqsədə çatmaq üçün necə hərəkət etdikləri (kooperativ və ya utilitar). Onun fikrincə, temperament anadangəlmə və sabit tələbat, dəyər və istedadlar toplusudur. Hər temperament dörd rol variantına bölünür və nəticədə on altı tip alınır.

1. Ustalar (SP): konkret, utilitar; azadlıq və hərəkət axtarırlar.
2. Mühafizəçilər (SJ): konkret, kooperativ; təhlükəsizlik və vəzifə axtarırlar.
3. İdealistlər (NF): abstrakt, kooperativ; məna və kimlik axtarırlar.
4. Rasionallar (NT): abstrakt, utilitar; ustalıq və bilik axtarırlar.

Keyrsinin dörd temperamentini yadda saxlamaq asandır, onun pulsuz onlayn sorğusu isə tipologiya ideyalarını milyonlarla insan üçün əlçatan etmişdir. Keirsey Temperament Sorter II-nin onlayn versiyası MBTI ilə güclü uyğunluq göstərir (Kelly & Jugovic, 2001), yəni eyni üstünlükləri ölçür. Onun məhdudiyyəti də elə budur: o, MBTI-nin zəif tərəflərini, o cümlədən diskret tiplərin mövcudluğuna dair sübutların olmamasını miras alır (McCrae & Costa, 1989). Keyrsinin temperamentin anadangəlmə və dəyişməz olması barədə iddiaları da birbaşa yoxlanılmamışdır. Model peşəyönümündə, tələbələrə məsləhətdə və komanda qurma təlimlərində effektivdir.

Praktik tipologiyalar: insanları testsiz anlamaq

A. P. Yeqidesin şəxsiyyətin psixoloji cizgisi (psixotiplər)

1991, SSRİ (Moskva). Müəllif: Arkadi Petroviç Yeqides.

Moskvalı psixoloq A. P. Yeqides P. B. Qannuşkin, K. Leonqard, A. Y. Liçko və M. Y. Burnonun ideyalarına əsaslanaraq xarakterlərin təsnifatını norma sahəsinə köçürmüşdür. Psixotip şəxsiyyətin cizgisini (norma), aksentuasiyanı və psixopatiyanı birləşdirir. Yeqides aqressivliyin azalması və defensivliyin (müdafiəçiliyin) artması ardıcıllığı ilə 12 psixotip ayırır: paranoyaldan sikloidə qədər (həmçinin psixastenoid, sensitiv, qipotim, konform, astenik, qeyri-sabit). Psixotip testsiz — xarici görünüşə, nitqə, mimikaya və davranışa görə müəyyən edilir. Əsas psixotiplər:

1. Paranoyal: “məsihçi missiya”, ideyaya xidmət.
2. Epileptoid: nizam sevgisi, mühafizəkarlıq, etibarlılıq.
3. İsteroid: artistlik, nəyin bahasına olursa olsun diqqət.
4. Gipertim: ünsiyyətcillik, sağlam düşüncə, səliqəsizlik.
5. Şizoid: orijinal təfəkkür, ideya generatoru.

Yeqides klinik xarakterologiyanı qeyri-mütəxəssislər üçün əlçatan etmiş və hər psixotiplə ünsiyyətə dair praktik məsləhətlər vermişdir; onun rəhbərlər və satıcılar üçün təlimlərdə populyarlığı da bununla izah olunur. Lakin onun əsas iddiası — xarakteri testsiz, görünüş və davranışa görə oxumaq mümkündür — tədqiqatlarla təsdiqlənməmişdir. Eksperimentlər göstərir ki, üzə əsaslanan təəssüratlar sürətlə yaranır və inamlı görünür, lakin çox vaxt qeyri-dəqiq olur və hətta proqnozu sadə baza məlumatlarına nisbətən pisləşdirə bilər (Olivola & Todorov, 2010). Metodu ünsiyyət üslublarını müşahidə etmək üçün lüğət kimi istifadə etmək daha yaxşıdır, lakin heç vaxt insanları qiymətləndirmək və ya seçmək üçün əsas kimi yox.

“7 radikal” metodikası (praktik xarakterologiya)

2004, Rusiya. Müəllif: Viktor Viktoroviç Ponomarenko.

Rəhbərlər və praktiklər üçün hazırlanmış müəllif vizual psixodiaqnostika metodikası. O, tibbi xarakterologiya ənənələrinə (E. Kreçmer, K. Leonqard) əsaslanır, lakin patologiyanı deyil, davranış normasını təsvir edir.

Ponomarenko xüsusiyyət qruplarını “radikal” adlandırır (lat. radix — “kök”), çünki onlar psixikanın ümumi anadangəlmə xüsusiyyətlərindən böyüyür. O, real xarakteri tək bir “tip” kimi deyil, bir neçə radikalın birləşməsi kimi təsvir edir (Пономаренко, 2019).

Radikallar testsiz müəyyən edilir: xarici görünüşə, mimikaya, jestlərə və insanın öz məkanını necə təşkil etməsinə görə. Metodikanın məqsədi davranışı proqnozlaşdırmaq və effektiv qarşılıqlı əlaqə qurmaqdır.

1. İsteroid: diqqət mərkəzində olmaq istəyi.
2. Epileptoid: nizam və nəzarət.
3. Paranoyal: məqsədə xidmət.
4. Emotiv: empatiya və nəzakət.
5. Şizoid: təfəkkürün orijinallığı.
6. Gipertim: enerji və ünsiyyətcillik.
7. Həyəcanlı: ehtiyatlılıq və təhlükəsizlik.

“7 radikal” metodikası praktik və yadda qalandır, xarakteri radikalların birləşməsi kimi görmək isə insanı bir tipə aid etməkdən daha realistdir. O, rus və Azərbaycan dilli ölkələrdə biznes təlimlərində populyardır (Hacıyev, 2017). Lakin metodika rəyçili tədqiqatlarda yoxlanılmayıb, onun əsas vasitəsi — xarakteri görünüşə və ətraf mühitə görə oxumaq — isə tədqiqatların etibarsız olduğunu göstərdiyi mühakimələrə əsaslanır (Olivola & Todorov, 2010). O, satıcılara, işə qəbul mütəxəssislərinə və rəhbərlərə ünsiyyət üslublarına daha diqqətli olmağa kömək edə bilər, lakin validləşdirilmiş diaqnostikanı əvəz etməməlidir.

DISC

1928, ABŞ. Müəllif: Uilyam Moulton Marston.

Amerika psixoloqu U. M. Marston normal insanlarda emosional davranışın dörd əsas modelini təsvir etmişdir. Bu modellər insanın öz mühitini necə qavramasından (əlverişli və ya düşmən) və orada özünü nə dərəcədə güclü hiss etməsindən asılıdır. Onun ilkin terminləri Dominance, Inducement, Submission və Compliance idi. Marston özü test yaratmamışdır; sonralar sənaye psixoloqları onun modelini özünütəsvir sorğularına çevirmişlər (U. Klark, 1956; C. Geyer, 1970-ci illər). Bu gün DISC satış, idarəetmə və komanda təlimlərində ən geniş yayılmış vasitələrdən biridir. O, sadəliyinə görə dəyərləndirilir, lakin elmi validliyi sübut olunmamışdır.

1. Dominantlıq (Dominance): birbaşa, qətiyyətli, nəticəyönümlü.
2. Təsir (Influence): ünsiyyətcil, həvəsli, inandırıcı.
3. Sabitlik (Steadiness): səbirli, sadiq, dəstəkləyici.
4. Vicdanlılıq (Conscientiousness): dəqiq, analitik, qaydalara riayət edən.

DISC-in güclü tərəfi sadəliyidir: dörd üslubu öyrənmək asandır və onlar komandaya temp və prioritetlərdəki fərqlər üçün ümumi, qiymətləndirmədən azad bir dil verir. “Böyük beşlik” sorğuları ilə müqayisələr göstərir ki, dörd kvadrantlı modellər şəxsiyyətin yalnız bir hissəsini əhatə edir: onların ölçüləri əsasən ekstraversiya və xoşxasiyyətliliklə bağlıdır, digər xüsusiyyətləri isə nəzərdən qaçırır (Jones & Hartley, 2013). DISC-in bir çox kommersiya versiyası şirkətlərin mülkiyyətindədir və validliyə dair az müstəqil məlumat dərc edir. DISC ünsiyyət, satış təlimləri və komanda seminarları üçün effektivdir, lakin işə qəbul və ya vəzifə yüksəlişində istifadə olunmamalıdır.

Sosial üslublar

1981, ABŞ. Müəlliflər: Devid U. Merrill, Rocer H. Rid.

Amerika sənaye psixoloqları D. U. Merrill və R. H. Rid insanları daxili motivlərini bilmədən, yalnız müşahidə olunan davranışa görə təsnif etməyi təklif etmişlər. Onların modeli iki ölçüdən istifadə edir: iddialılıq (insanın başqalarına nə qədər güclü təsir göstərməyə çalışması: “soruşur” və ya “deyir”) və emosional açıqlıq (emosiyalarını nə qədər açıq göstərməsi: “nəzarət edir” və ya “ifadə edir”). Onların kəsişməsi dörd sosial üslub yaradır. Üçüncü ölçü — çeviklik (versatility) — insanın öz üslubunu başqalarına nə dərəcədə uyğunlaşdırdığını təsvir edir; Merrill və Rid bunu effektiv fəaliyyətin açarı hesab edirdilər. Model satış, liderlik və ünsiyyət təlimlərində geniş istifadə olunur.

1. Yönəldən (Driving): iddialı, təmkinli; sürətli, qətiyyətli, tapşırığa yönəlmiş.
2. Ekspressiv (Expressive): iddialı, emosional; enerjili, uzaqgörən, spontan.
3. Mehriban (Amiable): az iddialı, emosional; isti, əməkdaşlığa meyilli, dəstəkləyici.
4. Analitik (Analytical): az iddialı, təmkinli; ehtiyatlı, məntiqli, dəqiq.

Əksər tipologiyalardan fərqli olaraq, “Sosial üslublar” başqalarının görə bildiyi davranışa diqqət yetirir, çeviklik ideyası isə modeli sabit yarlıqdan inkişaf etdirilə bilən bacarığa çevirir. Onun iki ölçüsü ekstraversiya və xoşxasiyyətliliyə yaxındır, buna görə də digər dörd kvadrantlı modellər kimi o da vicdanlılıq və emosional sabitlik kimi vacib xüsusiyyətləri nəzərdən qaçırır (Jones & Hartley, 2013). Bu vasitə haqqında az müstəqil tədqiqat dərc olunub. Model ən çox satış, müştəri xidməti və liderlik təlimlərində effektivdir, harada ki məqsəd başqa insanın üslubuna uyğunlaşmaqdır.

Təşkilati psixologiyada tipologiyalar

Belbinin komanda rolları

1981, Birləşmiş Krallıq. Müəllif: Reymond Meredit Belbin.

Britaniya tədqiqatçısı R. M. Belbin öz nəzəriyyəsini Henlidəki İnzibati Heyət Kollecində idarəetmə komandaları üzərində apardığı tədqiqatlar əsasında hazırlamışdır. O müəyyən etmişdir ki, komandanın uğuru bir-birini tamamlayan rolların balansından asılıdır. Belbinə görə komanda rolları başqalarının gözləntiləri deyil, şəxsiyyətə əsaslanan fərdi üstünlüklərdir. İnsanlar adətən bir və ya iki rolu kifayət qədər ardıcıl şəkildə tuturlar. İdeal komandada doqquz rolun hamısı təmsil olunur və bir üzv bir neçə rolu oynaya bilər.

1. Fəaliyyət rolları:
   • Formalaşdıran (Shaper): tapşırığa yönəlmiş, enerjili lider; komandanı məqsədə doğru itələyir, konfliktli ola bilər.
   • İcraçı (Implementer): intizamlı və praktik; planları icra edilə bilən addımlara çevirir, lakin çevik olmaya bilər.
   • Tamamlayıcı (Completer Finisher): detallara diqqətli və hərtərəfli; işin sona çatdırılmasını təmin edir, lakin tapşırıq həvalə etməkdə çətinlik çəkir.
2. Sosial rollar:
   • Koordinator (Coordinator): insanlara yönəlmiş lider; məqsədləri aydınlaşdırır, dinləyir və başqalarını cəlb edir.
   • Komanda üzvü (Teamworker): diplomatik və dəstəkləyici; gərginliyi azaldır və komanda ruhunu qoruyur, lakin çətin qərarlardan qaçır.
   • Resurs axtarıcısı (Resource Investigator): ünsiyyətcil, əlaqələr quran; xarici kontaktları və imkanları araşdırır, lakin marağını tez itirə bilər.
3. Düşüncə rolları:
   • İdeya generatoru (Plant): orijinal, yaradıcı ideya mənbəyi; praktik detalları nəzərə almaya bilər.
   • Qiymətləndirici (Monitor Evaluator): ayıq, tənqidi düşünən; variantları ölçüb-biçir və dəqiq qiymətləndirir, lakin quru görünə bilər.
   • Mütəxəssis (Specialist): nadir ekspert bilikləri təqdim edir; dar şəkildə öz sahəsinə fokuslanır.

Belbinin modeli komandaların inkişafında ən geniş istifadə olunan çərçivələrdən biridir. O, sabit şəxsiyyəti deyil, komandaya verilən töhfəni təsvir etdiyi və komandalara fərqlər üçün pozitiv dil verdiyi üçün dəyərləndirilir. Özünüqavrama sorğusunun psixometrik tədqiqatları birmənalı deyil: ilk təhlillər zəif etibarlılıq və bir-birindən yaxşı ayrılmayan şkalalar aşkar etmiş (Furnham və b., 1993), sonrakı icmal isə rolların qənaətbəxş konvergent, lakin zəif diskriminant validliyə malik olduğu nəticəsinə gəlmişdir (Aritzeta və b., 2007). Balanslı komandaların daha yaxşı işlədiyinə dair sübutlar da məhduddur. Model seçim üçün deyil, komanda qurma, refleksiya və layihə heyətinin müzakirəsi üçün ən effektivdir.

“Böyük beşlik” (beş faktorlu model)

1980-ci illər – 1992, ABŞ. Müəlliflər: Pol T. Kosta, Robert R. Makkrey.

“Böyük beşlik” şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin klasterlərinin axtarışından yaranmışdır. Onun ən nüfuzlu tərəfdarları Kosta və Makkrey bu model əsasında NEO şəxsiyyət sorğusunu qurmuşlar. Beş faktor şəxsiyyət tipləri deyil, “super xüsusiyyətlər”dir: hər kəsin müəyyən mövqe tutduğu geniş ölçülər. Kosta və Makkrey hər faktor üzrə altı alt-xüsusiyyət, cəmi 30 alt-xüsusiyyət ayırmışlar. Tədqiqatlar bu ölçüləri müxtəlif mədəniyyətlərdə, dillərdə və populyasiyalarda təkrarlamışdır. Komandalarda vicdanlılıq, ekstraversiya, açıqlıq və xoşxasiyyətliliyin yüksək orta göstəriciləri daha yaxşı nəticələri proqnozlaşdırır, hansı faktorların daha vacib olması isə tapşırıqdan asılıdır.

1. Təcrübəyə açıqlıq: maraqların genişliyi və inancların çevikliyi.
   • Yüksək (“kəşfiyyatçı”): maraqlı, yaradıcı, açıq fikirli, intellektual.
   • Aşağı (“qoruyucu”): ənənəvi, praktik, maraqları dar.
   • Komandada: yaradıcı və innovativ tapşırıqlar üçün ən vacibdir.
2. Vicdanlılıq: nizama, dəqiqliyə və nailiyyətə can atma.
   • Yüksək (“fokuslanmış”): mütəşəkkil, intizamlı, etibarlı.
   • Aşağı (“çevik”): nizamsız, diqqətsiz, spontan.
   • Komandada: xüsusən komanda mükafatlandırması olduqda məhsuldarlıq və planlaşdırma üçün əsasdır.
3. Ekstraversiya: münasibətlərdə rahatlıq səviyyəsi və sosial enerji.
   • Yüksək (“ekstravert”): açıq, ünsiyyətcil, danışqan, iddialı.
   • Aşağı (“introvert”): təmkinli, sakit, təkliyə üstünlük verir.
   • Komandada: qərar qəbul etməyə və başqalarını inandırmağa kömək edir.
4. Xoşxasiyyətlilik: başqaları ilə yola getmə bacarığı.
   • Yüksək (“uyğunlaşan”): xeyirxah, etibar edən, əməkdaşlığa meyilli, yumşaq ürəkli.
   • Aşağı (“meydan oxuyan”): tənqidi, mübahisəkən, rəqabətcil.
   • Komandada: əməkdaşlığı və müsbət mühiti dəstəkləyir.
5. Neyrotizm: emosional tarazlığı qoruyub saxlamaq (və ya saxlamamaq) meyli.
   • Yüksək (“reaktiv”): həyəcanlı, tez stresə düşən, utancaq.
   • Aşağı (“dözümlü”): sakit, özünə arxayın, özünəinamlı.
   • Komandada: emosional sabitlik komandanın effektiv işləməsini dəstəkləyir.

Bu məqalədəki bütün modellər arasında “Böyük beşlik” ən güclü elmi dəstəyə malikdir. Onun faktorları müxtəlif mədəniyyətlərdə təkrarlanır, vicdanlılıq isə müxtəlif peşələrdə iş effektivliyini sabit şəkildə proqnozlaşdırır (Barrick & Mount, 1991). Tənqidçilər iddia edirlər ki, model şəxsiyyəti təsvir edir, lakin izah etmir, beş faktor həddən artıq geniş ola və dürüstlük kimi xüsusiyyətləri nəzərdən qaçıra bilər, model isə əsasən gündəlik dilə və özünühesabata əsaslanır (Block, 1995). İş nəticələrinə təsiri realdır, lakin mülayimdir. Model tədqiqatlarda, digər metodlarla birlikdə kadr seçimində, liderliyin inkişafında və komandaların formalaşdırılmasında effektivdir.

Akademik psixologiyadan kənar populyar tipologiyalar

Şəxsiyyət enneaqramı

1960–1970-ci illər, Çili və ABŞ. Müəlliflər: Oskar İçaso, Klaudio Naranxo.

Doqquzguşəli fiqur olan enneaqram simvolu Q. İ. Gürcüyevin ezoterik təlimindən götürülmüşdür. Boliviya əsilli mütəfəkkir Oskar İçaso onu şəxsiyyət tipləri ilə əlaqələndirmiş, 1970-ci illərin əvvəllərində isə Çili psixiatrı Klaudio Naranxo bu tipləri xarakterin psixiatrik təsvirləri ilə birləşdirmişdir. Doqquz tipin hər biri dominant “ehtiras” — qavrayışı və davranışı təhrif edən emosional motivasiya ətrafında qurulur. Enneaqram kouçinqdə və şəxsi inkişafda geniş istifadə olunur, lakin onun elmi dəstəyi məhdud olaraq qalır.

1. Tip 1: qəzəb; mükəmməlləyiçilik.
2. Tip 2: təkəbbür; xoşa gəlmək istəyi.
3. Tip 3: şöhrətpərəstlik; uğura can atma.
4. Tip 4: paxıllıq; dramatizm.
5. Tip 5: xəsislik; uzaqlaşma.
6. Tip 6: qorxu; narahat sədaqət.
7. Tip 7: qarınqululuq; həzz axtarışı.
8. Tip 8: şəhvət; hökmranlıq.
9. Tip 9: tənbəllik; arxayınlıq.

Enneaqramın cəlbediciliyi onun zahiri davranışa deyil, motivasiyaya və şəxsi inkişafa diqqət yetirməsindədir; buna görə də o, kouçinqdə, mənəvi rəhbərlikdə və özünüdərkdə populyardır. Tədqiqatların sistematik icmalı birmənalı olmayan nəticələr aşkar etmişdir: bəzi enneaqram sorğuları qənaətbəxş etibarlılıq və “Böyük beşlik”lə mənalı əlaqələr göstərir, lakin tədqiqatlarda doqquz ayrı tip nadir hallarda təsdiqlənir və nəzəriyyənin bir çox iddiaları hələ yoxlanılmayıb (Hook və b., 2021). Onu elmi diaqnostika kimi deyil, özünüdərk və dialoq vasitəsi kimi istifadə etmək daha yaxşıdır.

Nəticə

Bu təsnifatlara bütövlükdə nəzər saldıqda üç geniş yanaşma seçilir. Kreçmer və Qannuşkindən Leonqard və Liçkoya qədər klinik xarakterologiya tipləri normanın variantlarından pozuntulara qədər uzanan sabit modellər kimi təsvir edir. “Böyük beşlik” kimi xüsusiyyət modelləri insanları qutulara ayırmaq əvəzinə, hər kəsi eyni fasiləsiz ölçülər üzrə təsvir edir və ən güclü elmi dəstəyə malikdir. “7 radikal” və DISC-dən enneaqrama qədər praktik və populyar metodları öyrənmək asandır və onlar ünsiyyət üçün faydalıdır, lakin onların elmi validləşdirilməsi məhdud olaraq qalır.

Ağılla istifadə olunduqda tipologiyalar yarlıq deyil, anlama vasitəsidir. Onlar həmkarın necə reaksiya verəcəyini qabaqcadan görməyə, daha balanslı komandalar qurmağa və öz kor nöqtələrimizi görməyə kömək edir. Qarşımızdakı real insana marağı əvəz etdikdə isə zərərli olurlar.

Ədəbiyyat

Aritzeta, A., Swailes, S., & Senior, B. (2007). Belbin’s team role model: Development, validity and applications for team building. Journal of Management Studies, 44(1), 96–118. https://doi.org/10.1111/j.1467-6486.2007.00666.x

Barrick, M. R., & Mount, M. K. (1991). The big five personality dimensions and job performance: A meta-analysis. Personnel Psychology, 44(1), 1–26. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1991.tb00688.x

Belbin, R. M. (2010). Management teams: Why they succeed or fail (3rd ed.). Butterworth-Heinemann. (Orijinal əsərin nəşr ili: 1981)

Block, J. (1995). A contrarian view of the five-factor approach to personality description. Psychological Bulletin, 117(2), 187–215. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.2.187

Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). NEO PI-R professional manual. Psychological Assessment Resources.

Furnham, A., Steele, H., & Pendleton, D. (1993). A psychometric assessment of the Belbin Team-Role Self-Perception Inventory. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 66(3), 245–257. https://doi.org/10.1111/j.2044-8325.1993.tb00535.x

Hacıyev, T. V. (2017). 60 saniyədə insanı tanıma sənəti (R. Məmmədova, Red.). Şərq-Qərb.

Hook, J. N., Hall, T. W., Davis, D. E., Van Tongeren, D. R., & Conner, M. (2021). The Enneagram: A systematic review of the literature and directions for future research. Journal of Clinical Psychology, 77(4), 865–883. https://doi.org/10.1002/jclp.23097

Huczynski, A. A., & Buchanan, D. A. (2013). Organizational behaviour (8th ed.). Pearson.

Jones, C. S., & Hartley, N. T. (2013). Comparing correlations between four-quadrant and five-factor personality assessments. American Journal of Business Education, 6(4), 459–470. https://doi.org/10.19030/ajbe.v6i4.7945

Jung, C. G. (1971). Psychological types (H. G. Baynes, Trans., rev. R. F. C. Hull; Vol. 6). Princeton University Press. (Orijinal əsərin nəşr ili: 1921)

Keirsey, D. (1998). Please understand me II: Temperament, character, intelligence. Prometheus Nemesis Book Company.

Kelly, K. R., & Jugovic, H. (2001). Concurrent validity of the online version of the Keirsey Temperament Sorter II. Journal of Career Assessment, 9(1), 49–59. https://doi.org/10.1177/106907270100900104

Kretschmer, E. (1925). Physique and character: An investigation of the nature of constitution and of the theory of temperament (W. J. H. Sprott, Trans.). Kegan Paul, Trench, Trubner. (Orijinal əsərin nəşr ili: 1921)

Marston, W. M. (1928). Emotions of normal people. Kegan Paul, Trench, Trubner.

Martin, F. R. (1927). A study of Kretschmer’s theory of physical types in the psychoses [Doctoral thesis, University of Glasgow]. https://theses.gla.ac.uk/81077

McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1989). Reinterpreting the Myers-Briggs Type Indicator from the perspective of the five-factor model of personality. Journal of Personality, 57(1), 17–40. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.1989.tb00759.x

Mendelevich, В. Д. (2016). От Ганнушкина до Павленского: классификация расстройств и реальная жизнь [Qannuşkindən Pavlenskiyə: pozuntuların təsnifatı və real həyat]. Неврологический вестник, 48(4), 58–60. https://doi.org/10.17816/nb14025

Merrill, D. W., & Reid, R. H. (1981). Personal styles and effective performance. Chilton.

Naranjo, C. (1994). Character and neurosis: An integrative view. Gateways/IDHHB.

Olivola, C. Y., & Todorov, A. (2010). Fooled by first impressions? Reexamining the diagnostic value of appearance-based inferences. Journal of Experimental Social Psychology, 46(2), 315–324. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2009.12.002

Panteleeva, O. (2024). Interrelation between character accentuations and defense mechanisms in university students. Academic Journal of Interdisciplinary Studies, 13(1), 75–83. https://doi.org/10.36941/ajis-2024-0006

Pavlova, Г. Г. (2025). Модификация и стандартизация личностного опросника для определения типа акцентуаций К. Леонгарда, Г. Шмишека [K. Leonqard və H. Şmişekin aksentuasiya tipini müəyyən edən şəxsiyyət sorğusunun modifikasiyası və standartlaşdırılması]. Экстремальная психология и безопасность личности, 2(1), 106–122. https://doi.org/10.17759/epps.2025020108

Pedrosa Gil, F., Weber, M. M., & Burgmair, W. (2002). Ernst Kretschmer (1888–1964). American Journal of Psychiatry, 159(7), 1111. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.159.7.1111

Seyidov, S. İ., & Həmzəyev, M. Ə. (Red.). (2007). Psixologiya: Ali pedaqoji məktəblərin bakalavr pilləsi tələbələri üçün dərslik. Nurlan.

West, M. A. (2012). Effective teamwork: Practical lessons from organizational research (3rd ed.). BPS Blackwell.

Большая российская энциклопедия. (t.y.). Патохарактерологический диагностический опросник [Patoxarakteroloji diaqnostik sorğu]. In Большая российская энциклопедия [Böyük Rusiya ensiklopediyası]. Müraciət tarixi: 31.10.2026. https://bigenc.ru/c/patokharakterologicheskii-diagnosticheskii-oprosnik-4704e2

Ганнушкин, П. Б. (2020). Клиника психопатий: их статика, динамика, систематика [Psixopatiyaların klinikası: onların statikası, dinamikası və sistematikası]. Юрайт. (Orijinal əsərin nəşr ili: 1933)

Егидес, А. П. (2002). Как разбираться в людях, или Психологический рисунок личности [İnsanları necə anlamalı və ya şəxsiyyətin psixoloji cizgisi]. АСТ-Пресс Книга.

Леонгард, К. (2000). Акцентуированные личности [Aksentuasiyalı şəxsiyyətlər]. Феникс. (Orijinal əsərin nəşr ili: 1968)

Личко, А. Е. (1983). Психопатии и акцентуации характера у подростков [Yeniyetmələrdə psixopatiyalar və xarakter aksentuasiyaları] (2-е изд.). Медицина. (Orijinal əsərin nəşr ili: 1977)

Личко, А. Е., & Иванов, Н. Я. (1976). Патохарактерологический диагностический опросник для подростков и опыт его практического использования [Yeniyetmələr üçün patoxarakteroloji diaqnostik sorğu və onun praktik tətbiqi təcrübəsi]. НИПНИ им. В. М. Бехтерева.

Пономаренко, В. В. (2019). Практическая характерология. Методика 7 радикалов [Praktik xarakterologiya: 7 radikal metodikası]. АСТ.

Vizual sənət: “On the Last Day of Summer”, Anton Zhilin